Kayseri Şeker'in Sözleşmeli Kabak Çekirdeği Modeli Nasıl İşliyor?

Kayseri Şeker, çerezlik kabak çekirdeğinde sözleşmeli ekim yürütüyor: çiftçiye tohum ve gübre sağlıyor; kooperatif başkanının ifadesiyle amaç ürünü “piyasayla sıkıntı olmadan değerinde almak”[40]. Bu model özellikle Kayseri ve çevresindeki üreticiler için fiyat ve girdi belirsizliğini azaltan bir seçenek.

Kayseri Şeker’in sözleşmeli kabak modeli nasıl işliyor?

Model, Kayseri Şeker’in şeker pancarı dışındaki ürünlerde de sözleşmeli tarım dönemini başlatmasıyla ortaya çıktı. Sözleşmeli ekim dönemi Tomarza İlçesi Sarımehmetli Mahallesi’nde törenle başlatıldı; aynı dönemde Erciyes Üniversitesi Seyrani Ziraat Fakültesi ile ortak çeşit ıslahı çalışması da hızlandırıldı[40]. Kayseri Pancar Ekicileri Kooperatifi Yönetim Kurulu Başkanı’nın o dönem belirttiği gibi, modelin temel mantığı şu: “Tohumunu ve gübresini Kayseri Şeker veriyor. Asıl olan piyasayla sıkıntı olmadan değerinde almak.”[40] Yani çiftçinin girdi maliyeti ve satış belirsizliği azalıyor; kesin fiyat ve ödeme koşulları ise sözleşmeye bağlı.

Keykubat ve Kayarge çeşitleri nereden geldi?

Sözleşmeli ekim modelinin bir sonraki aşaması, Kayseri Şeker’in kendi çeşitlerini geliştirmesiydi. Ar-Ge Merkezi, 12 Şubat 2019’da Tarım ve Orman Bakanlığı Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü’ne başvurup yaklaşık bir ayda “Özel Sektör Tarımsal Araştırma Kuruluşu Belgesi” aldı; ardından ilk tescil başvurularını “Keykubat” ve “Kayarge” isimleriyle yaptı[55]. Bu, Kayseri Şeker’in tarla bitkileri ve sebze dalında bu belgeye sahip Kayseri’deki ikinci firma olmasını sağladı[55].

Bu çeşitler TÜBİTAK-TEYDEB 1501 destek programı çerçevesinde geliştirildi ve amaç, o güne kadar “karışık” ve standartsız üretilen çerezlik kabak çekirdeğine sertifikalı tohum standardı kazandırmaktı[56].

İlk sözleşmeli hasat ne zaman, nerede yapıldı?

Keykubat ve Kayarge tohumlarının çiftçi eliyle ilk kez ekildiği sezonun hasadı Eylül 2021’de törenle yapıldı. Hasat; Kayseri merkeze bağlı Elmalı ve Molu köyleri ile Develi, Bünyan ve Sarıoğlan ilçelerinde, 8 üretici ile 487 dekar alanda yapılan sözleşmeli ve sertifikalı ekimin ürünüydü[56]. Hasat töreni Develi’de sözleşmeli ekim yapan bir çiftçinin tarlasında gerçekleştirildi[56] — yani bu model, Özkan Tarım’ın da bulunduğu Develi çevresinde uygulanmış bir sistem.

Projeye rehberlik eden Kayseri Şeker Yönetim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Mehmet Arslan’ın belirttiği gibi, bu Türkiye’de İç Anadolu Bölgesi’nde sertifikalı çerezlik kabak tohumu üretiminin ilk örneğiydi[56].

Model nereden geliyor?

Genel bilgi olarak benzer mantık şeker pancarında uzun yıllardır işliyor: şeker fabrikaları çiftçiye tohum ve girdi desteği verip karşılığında belirli bir fiyattan ürünü alıyor. Kayseri Şeker’in kabak çekirdeğinde yaptığı, bu bilinen modeli pancar dışındaki bir ürüne taşımak oldu — ve resmi açıklamalara göre bu, İç Anadolu’da çerezlik kabak çekirdeğinde sertifikalı tohumla yapılan sözleşmeli ekimin ilk örneğiydi[56]. Bu da üreticiye, pancarda alışık olduğu bir güvenlik ağının artık kabakta da mevcut olduğunu gösteriyor.

Bu model çiftçiye ne sağlıyor?

• Girdi güvencesi: Tohum ve gübre maliyeti sözleşme kapsamında karşılanıyor.
• Alım güvencesi: Ürünün kime satılacağı ekim öncesinden belli; fiyatın nasıl belirlendiği sözleşme şartlarına bağlı.
• Standart kalite: Sertifikalı tohumla ekim, çeşit karışıklığını azaltıyor — bu da nihai ürünün pazarda daha tutarlı bir kalite ve fiyat almasına katkı sağlıyor.

Çeşit karışıklığı küçük bir ayrıntı gibi görünse de piyasada gerçek bir sorun: Kayseri Şeker’in kendi açıklamasına göre, bu projeden önce Türkiye’de üretilen ve satılan kabak çekirdeğinde belli bir standart yoktu, üretim karışık şekilde yapılıyordu[56].

Rakip değil, ekosistem ortağı

Kayseri Şeker’in sözleşmeli üretim modeli ile Özkan Tarım’ın hasat makineleri, üretim zincirinin farklı noktalarında duruyor. Kayseri Şeker tohum, gübre ve alım garantisiyle çiftçinin girdi ve satış tarafındaki belirsizliğini azaltıyor; sözleşmeli ekilen tarlada da hasat zamanı geldiğinde kabağın toplanması, parçalanması ve çekirdeğin ayrıştırılması gerekiyor — bu da elle veya makineyle yapılabilen, sözleşmeden bağımsız bir karar.

Sözleşmeli üretimde de kabak kırma ve patoz süreci aynı mantıkla işliyor: işçilik maliyeti ve kısa hasat penceresi, sözleşmeli ya da serbest üretim fark etmeksizin geçerli. Genel mantık olarak, sertifikalı tohumla standart bir çeşidin tek tip olgunlaşması, makineli hasadın zamanlamasını daha öngörülebilir kılabilir — ama bunun net bir verim/performans karşılaştırması bu araştırmada bulunamadı; kendi tarlanız için Kayseri Şeker’e veya bağlı olduğunuz kooperatife danışmanızı öneririz.

Rekoltenizi büyütmeyi ve hasadı işçiye bağımlı kalmadan tamamlamayı planlıyorsanız, Develi’de üretilen KHM serisi makinelerin hangi arazi büyüklüğüne uygun olduğunu kabak hasat makinesi nasıl seçilir rehberimizden inceleyebilirsiniz.